Oʻzbekcha
ZAMONAVIY KONSEPTOLOGIYADA KONSEPTUAL TIZIMNING DINAMIK TABIATI: YADRO, PERIFERIYA VA TRANSFORMATSIYA MEXANIZMLARI
Journal
Filologiyaning dolzarb masalalari
Issue
“Filologiyaning dolzarb masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani
Abstract
Mazkur maqolada zamonaviy konseptologiyada konseptual tizimning statik tuzilma sifatidagi talqinidan dinamik, kontekstga bog‘liq va o‘zgaruvchan kognitiv model sifatidagi talqiniga o‘tish jarayoni nazariy jihatdan yoritiladi. Konseptning yadro va periferiya qismlari o‘rtasidagi munosabat, ularning diskurs, ijtimoiy-madaniy tajriba, kommunikativ vaziyat va yangi texnologik muhit ta’sirida qayta tashkil topishi tahlil qilinadi. Tadqiqotda kognitiv-semantik, prototipik, struktur-funksional va dinamik yondashuvlar integratsiyasi asosida konseptual tizim transformatsiyasining asosiy mexanizmlari – aktualizatsiya, periferiyalashuv, markazlashuv, qayta kategoriyalash, semantik kengayish va rekonseptualizatsiya ajratiladi. Konseptual tizimning barqarorligi uning o‘zgarmasligi bilan emas, balki o‘z yadrosini saqlagan holda yangi tajribani integratsiya qila olish qobiliyati bilan belgilanishi asoslanadi.
Keywords
dinamika
kategoriyalash
kognitiv lingvistika
konsept
konseptual tizim
transformatsiya
konseptologiya
yadro
periferiya
rekonseptualizatsiya
Русский
В статье теоретически рассматривается переход современной концептологии от понимания концептуальной системы как статической структуры к ее интерпретации как динамической, контекстно обусловленной и изменяющейся когнитивной модели. Анализируются отношения между ядром и периферией концепта, а также их реорганизация под влиянием дискурса, социокультурного опыта, коммуникативной ситуации и новой технологической среды. На основе интеграции когнитивно-семантического, прототипического, структурно-функционального и динамического подходов выделяются основные механизмы трансформации концептуальной системы: актуализация, периферизация, централизация, рекатегоризация, семантическое расширение и реконцептуализация. Обосновывается положение о том, что устойчивость концептуальной системы определяется не ее неизменностью, а способностью интегрировать новый опыт при сохранении относительно стабильного ядра.
динамика
категоризация
когнитивная лингвистика
концепт
концептуальная система
трансформация
концептология
ядро
периферия
реконцептуализация
English
The article examines the theoretical shift in contemporary conceptology from viewing the conceptual system as a static structure toward interpreting it as a dynamic, context-sensitive and changing cognitive model. Particular attention is paid to the relationship between the core and peripheral zones of a concept and to their reorganization under the influence of discourse, sociocultural experience, communicative situations and emerging technological environments. By integrating cognitive-semantic, prototype-based, structural-functional and dynamic approaches, the study identifies major mechanisms of conceptual-system transformation, including actualization, peripheralization, centralization, recategorization, semantic extension and reconceptualization. It is argued that the stability of a conceptual system should not be understood as immutability; rather, it consists in the capacity to integrate new experience while maintaining a relatively stable conceptual core.
categorization
cognitive linguistics
concept
conceptual system
dynamics
transformation
conceptology
core
periphery
reconceptualization
1. Rosch, E. Principles of Categorization. In: Rosch E., Lloyd B.B. (eds.). Cognition and Categorization. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 1978. P. 27–48.
2. Lakoff, G. Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. Chicago: University of Chicago Press, 1987.
3. Croft, W., Cruse, D. A. Cognitive Linguistics. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
4. Langacker, R. W. Cognitive Grammar: A Basic Introduction. Oxford: Oxford University Press, 2008.
5. Кубрякова Е. С., Демьянков В. З., Панкрац Ю. Г., Лузина Л. Г. Краткий словарь когнитивных терминов. Москва: МГУ, 1996.
6. Kenett, Y. N. et al. Implementing a Concept Network Model. Behavior Research Methods, 2019. DOI: 10.3758/s13428-018-1176-x.
7. Kedrick, K., Levitskaya, E., Funk, R. J. Conceptual Structure and the Growth of Scientific Knowledge. 2022. arXiv:2204.09747.
8. Truman, A., Kutas, M. Flexible Conceptual Representations. Cognitive Science, 2024, 48(6), e13475. DOI: 10.1111/cogs.13475.
9. Keunimjaeva, M. Prototypical Interpretation of Concept and Conceptual System in Cognitive Linguistics (A Case Study of the “Internet” Concept). Eurasian Journal of Academic Research, 2026, 6(6), 27–32. DOI: 10.5281/zenodo.20605690.
10. Habit, choice, priming, and activity as flow: rethinking metaphorical models of action and cognition in cognitive linguistics. Phenomenology and the Cognitive Sciences, 2026. DOI: 10.1007/s11097-026-10191-x.